Onderzoek laat zien dat het aantal zelfmoorden onder asielzoekers en uitgeprocedeerden onrustbarend toeneemt door de strenge Vreemdelingenwet en het asielbeleid in Nederland.
Door Marysia Grodecka en Andjena Soerdjbali
Uit de recente berichtgevingen blijkt dat hulpverleners signaleren dat het aantal zelfdodingen toeneemt. Kunnen we veronderstellen dat er verband ligt tussen de problematiek rond asielzoekers en zelfdoding in combinatie met de strenge Vreemdelingenwet en het asielbeleid in Nederland? Om antwoord te krijgen op deze onderzoeksvraag onderzochten wij een aantal opvangcentra voor asielzoekers en aanverwante organisaties. Het onderwerp betreft de periode na de invoering van de nieuwe Vreemdelingenwet 2000. Deze is in werking getreden op 1 april 2001. Om meer inzicht te krijgen hoe organisaties die zich bezighouden met de hulpverlening van asielzoekers, omgaan met deze problematiek hebben wij er een aantal in kaart gebracht. Wij hebben deze organisaties verzocht om ons protocollen en/of handleidingen toe te zenden die zelfdoding of poging daartoe betreffen. De organisaties die wij hebben aangeschreven, zijn het COA, MOA, het Grenshospitium, het Centrum ter Preventie van Zelfmoord, Penitentiaire Inrichting in Nederland, Vluchtelingen-werk Nederland, de IND en de Johannes Wier Stichting.
In 1998 en 1999 waren er tussen de 39.300 en 45.220 asielzoekers in Nederland. Eerder onderzoek geeft aan dat er in die periode 20 geslaagde zelfdodingen zijn. Tussen 2001 en 2005 is er een afname van asielzoekers in Nederland van 32.580 tot 9.700 en in die periode zijn er minimaal 33 geslaagde zelfdodingen gepleegd.
Het huidige onderzoek bevat actuele cijfers verkregen door middel van een enquête. Exacte cijfers zijn er niet of worden niet vrijgegeven. Wij zijn ons bewust van de vraag: hoe absoluut zijn de aangemelde zaken omtrent zelfdoding onder asielzoekers? Een asielzoeker die weet dat hij niet kan zwemmen, en het diepe water inspringt en overlijdt, wordt geregistreerd als dood door verdrinking en niet als zelfdoding.
Uit het onderzoek komt naar voren dat de reden van zelfdoding gerelateerd is aan de leefsituatie en gezondheid. Waarom mensen zelfmoord plegen, heeft voornamelijk te maken met het uitblijven van status en de dreiging van uitzetting, al dan niet in combinatie met een posttraumatische stresssyndroom (zie grafiek 1).
Grafiek 1, verklaringen van de afkortingen:
Tevens komt naar voren dat de doodswens geen vorm van aandacht zoeken is, maar een definitief besluit om uit het leven te stappen. Terugkeer naar het land van herkomst is onmogelijk, en uit wanhoop ziet een aantal mensen zelfmoord als de ultieme oplossing om bevrijd te zijn van alle ellende (zie grafiek 2).
Grafiek 2
N.B. In de grafieken is er een aantal onbekend aangegeven. Dit komt omdat de organisaties waar de gegevens vandaan kwamen, wel wilden meewerken aan het onderzoek maar niet meer gegevens konden of wilden verstrekken.
We hebben ook de protocollen van organisaties bestudeerd omdat die de richtlijnen vormen voor het handelen van beroepsbeoefenaren. Hiermee wordt de kwaliteit van het handelen ondersteund. Het protocol geeft aan wie verantwoordelijk is en hoe te handelen als het dreigt mis te gaan Vaak zijn er ook checklisten in opgenomen van uit te voeren handelingen. Het protocol kan als middel dienen voor toetsing achteraf voor de hulpverlener zelf, zijn collega’s en de tuchtrechter. Wij verzochten verschillende organisaties hun protocol openbaar te maken om in het onderzoek te verwerken. Echter veel organisaties gaven geen openbaarheid over hun wel of niet bestaande werkwijze.
Er zijn diverse medische rapporten over de gezondheid van asielzoekers. Wij hebben drie medische rapporten onderzocht. In deze rapporten komt naar voren dat er niet wordt gekeken of de asielzoeker martelingen heeft ondergaan. Er wordt gesteld dat de Nederlandse overheid faalt op het terrein van medische aspecten ten aanzien van de asielzoeker.
Ook is in ons onderzoek het politieke klimaat onder de loep genomen, met als uitkomst dat de huidige politieke cultuur zich kenmerkt door zakelijkheid, beheersing en efficiëntie. Zij is uitgegroeid tot een managementcultuur. Het resultaat is dat in Nederland het strengste asielbeleid is ontstaan. Buiten Nederland is dat beleid opgevallen als uitzonderlijk en hard. In de eindconclusie van ons onderzoek geven we aan dat bij ongewijzigd beleid het aantal zelfdodingen onder asielzoekers in Nederland niet zal verminderen. Toegankelijkheid tot reguliere zorg en ondersteuning moeten bevorderd worden voor asielzoekers die in de procedure zitten en ook voor uitgeprocedeerde asielzoekers. Het asielbeleid heeft invloed op de gezondheid van de asielzoekers en speelt mee in hun beslissingen. De asielzoeker die een verblijfvergunning krijgt toegewezen, heeft toegang tot de reguliere zorg. Afgewezen asielzoekers die uit de procedure liggen, vormen een onzichtbare groep en zijn uitgesloten van hulpverlening.
Afsluitend zijn wij tot de conclusie gekomen dat het grote aantal zelfmoorden onder deze groep in relatie staat met de strenge regelgeving, vooral met name na de nieuwe Vreemdelingenwet van 2000. De berichten uit het werkveld zijn een reden om grote zorgen te hebben voor de toekomst mede gezien het stijgende aantal zelfmoorden onder asielzoekers en uitgeprocedeerden.
Andjena Soerdjbali en Marysia Grodecka deden in het kader van een afstudeeropdracht onderzoek naar zelfmoord onder asielzoekers. Het onderzoek was onderdeel van de deeltijdstudie van de hbo-opleiding sociaal juridische dienstverlening aan de Hogeschool Leiden.